Bardo

In het Tibetaanse boeddhisme de tussentoestand na de dood.

Bardo is een Tibetaans woord dat tussenruimte of overgang betekent. In het Tibetaanse boeddhisme verwijst het vooral naar de tussentoestand tussen dood en wedergeboorte, maar in bredere zin naar elke overgang tussen twee toestanden. De traditie noemt meestal zes bardo's, waaronder die van het leven, van de meditatie, van het sterven, en ook de bardo van de droom.

Bekend is de Bardo Thödol, in het Westen de Tibetaanse Dodenboek genoemd. Deze tekst wordt voorgelezen bij iemand die sterft of net is overleden, om de geest door de tussentoestand te leiden. De tekst beschrijft verschijningen van licht, vredige en toornige gestalten, en leert dat al die verschijningen projecties van de eigen geest zijn. Wie dat herkent, kan bevrijding vinden in plaats van opnieuw geboren te worden uit angst en verlangen.

De bardo van de droom neemt een bijzondere plaats in. Volgens de traditie lijkt de droomtoestand sterk op de tussentoestand na de dood: in beide schept de geest een wereld die echt lijkt maar dat niet is. Daarom wordt in het Tibetaanse boeddhisme droomyoga beoefend. Wie leert in een droom te herkennen dat hij droomt, oefent volgens de leraren al voor het moment van sterven.

In droomduiding kan het bardo-idee helpen om dromen over overgangen te begrijpen: dromen tussen twee plaatsen, over deuren, bruggen of wachtruimtes, of over overledenen die op weg lijken. Ook dromen rond de dood van een dierbare worden soms in dit licht gelezen, als een periode waarin de overledene nog onderweg is.

Op Dreamkin geven de boeddhistische lezingen dit perspectief als een manier van kijken, niet als vaststelling over wat er na de dood gebeurt.