Dukkha

Lijden of onbevredigdheid, het eerste van de vier edele waarheden.

Dukkha is een Pali-woord dat vaak vertaald wordt als lijden, maar breder betekent: onbevredigdheid, onrust, het gevoel dat iets niet helemaal klopt. Het beeld erachter is volgens sommige uitleggers dat van een wiel dat scheef op zijn as zit, zodat het bij elke omwenteling hapert.

Dukkha is de eerste van de vier edele waarheden die de Boeddha na zijn verlichting onderwees. De eerste waarheid stelt vast dat er dukkha is: geboorte, ouderdom, ziekte en dood, maar ook niet krijgen wat je wilt en gescheiden zijn van wat je liefhebt. De tweede noemt de oorzaak: begeerte en gehechtheid. De derde zegt dat dukkha kan ophouden. En de vierde wijst de weg: het achtvoudige pad van juist inzicht, juiste intentie, juist spreken, juist handelen, juist levensonderhoud, juiste inspanning, juiste aandacht en juiste concentratie.

De traditie onderscheidt drie soorten dukkha. Gewoon lijden, zoals pijn en verdriet. Het lijden van verandering: ook wat prettig is, gaat voorbij. En het meest subtiele lijden, dat voortkomt uit het feit dat alles voorwaardelijk en vergankelijk is. Dukkha hangt zo samen met anicca, vergankelijkheid, en anatta, niet-zelf.

Het boeddhisme is hierin geen pessimistische leer. Het vaststellen van dukkha is als een arts die een diagnose stelt: pas als je weet wat er is, kun je werken aan heling. De Boeddha wordt daarom ook wel de grote geneesheer genoemd.

In droomduiding helpt het begrip dukkha om nare dromen nuchter te bekijken. Een angstdroom of een droom over verlies laat zien waar je aan vasthoudt. Dat is geen oordeel, maar een aanwijzing waar mededogen en aandacht nodig zijn. Op Dreamkin lezen de boeddhistische lezingen dromen in die geest.