Winti
Zowel de Surinaamse spirituele traditie als de krachten die daarin worden erkend.
Het woord winti heeft twee betekenissen die naast elkaar bestaan. Het verwijst naar de traditie zelf, de Afro-Surinaamse religie, en naar de krachten of geesten die daarin worden erkend. Het woord betekent letterlijk wind: iets wat je niet ziet, maar wel voelt en wat beweegt.
De traditie ontstond in Suriname onder tot slaaf gemaakte Afrikanen, die geloofsvormen uit verschillende West- en Centraal-Afrikaanse volken meenamen, samenvoegden en in het geheim doorgaven. Lange tijd was het praktiseren van Winti strafbaar; het wettelijke verbod verdween in Suriname pas in 1971. Dat de traditie toch bleef bestaan, zien veel mensen als een vorm van verzet en overleven.
Winti kent een oppergod, Anana Keduaman Keduampon, die ver boven de wereld staat, en daaronder vier pantheons of families van winti's, elk met een eigen domein: de aarde (gron), het water (watra), het bos (busi) en de lucht (tapu). Daarnaast spelen de voorouders, de kabra en yorka, een grote rol, en de kra, de ziel van ieder mens.
In Winti is een droom vaak een boodschap. De eerste vraag bij een droom is niet wat het beeld betekent, maar wie er spreekt: een voorouder, een winti, de eigen kra, of iets van buitenaf. Kleding, kleuren, de plaats en de sfeer helpen om dat te herkennen. Een vrouw in het wit, water, een bos of een bepaald lied kunnen zo richting geven.
De traditie is levend en verschilt per familie, per bere en per streek. Wat op Dreamkin staat, beschrijft hoe beoefenaars dromen vaak lezen; het is geen leerstelling. Wie een droom zwaar vindt wegen, bespreekt die bij voorkeur met iemand uit de eigen familie of een ervaren beoefenaar.
Verwante begrippen
- Kra De ziel of levenskracht van een mens in de Winti-traditie.
- Yorka De geest van een overledene; in dromen vaak een bezoek van een voorouder.
- Apuku Bos en natuurgeesten, vaak verbonden aan bomen, dieren en wilde plaatsen.
- Mama Aisa Godin van de aarde en hoofd van alle winti-pantheons.
- Anana De Schepper in de Winti-traditie, oorsprong van alle winti's.
- Djodjo De bovennatuurlijke ouders die je vanaf je geboorte beschermen.
- Tata Bosoe Hoofd van de water-winti's, heerser over rivieren, kreken en zee.
- Kromanti Krijgshaftige, beschermende kracht uit de lucht-winti's, verbonden aan moed.
- Loko Winti van de bomen en de aarde, drager van wijsheid en gezag.
- Bakru Kleine, krachtige geestwezens die kunnen beschermen of schaden.
- Wisi Kwaadaardige magie, het tegenovergestelde van obia.
- Obia Genezende en beschermende kracht, en de persoon die deze toepast.
- Winti-fjofjo Een verstoring in het contact tussen mens en de eigen winti.
- Wintiprei Een winti-ritueel waarin winti's door zang, dans en trance worden geeerd.
- Tata Opete Hoofd van het luchtpantheon; de enige winti met vrije toegang tot Anana.
- Srama De goddelijke potentie van een winti; bepaalt hoe dicht hij bij Anana staat.
- Bere De familielijn waarbinnen winti's erfelijk zijn en voorouders worden gediend.
- Boen-sé en ogri-sé De goedaardige en boosaardige kant die elke winti in zich draagt.
- Trefu Een verbod van je winti, meestal op bepaald voedsel, dat per persoon verschilt.
- Takroe-sani Lagere wezens waarin het kwade overheerst, gebruikt bij wisi.
- Luku Een raadpleging bij een lukuman of lukuvrouw, een Winti-waarzegger.
- Wasi Een ritueel kruidenbad in Winti.
- Hebi watra Een zwaar reinigingsbad dat last, hebi, wegneemt.
- Swiet watra Een zoet bad met bloemen, voor zegen en nieuwe starts.
- Prati watra Het scheidingsbad na een overlijden, zodat de yorka loslaat.
- Kra tafra Een maaltijd of bad om de kra, de ziel, te versterken.
- Tapu Spirituele bescherming in Winti, voor lichaam, huis of erf.
- Pai Een offer aan een winti.
- Sreka en teri Een winti eren, vaak door hem zijn kleding of sieraad te geven.
- Bigisma De ouderen en voorouders, die in Winti vaak in dromen spreken.
- Asi De persoon die een winti draagt; letterlijk het paard.
- Kroi In Winti het manipuleren van een partner met rituele middelen.
- Duman Een Winti-genezer en kenner van baden en rituelen.
- Kalebas Een uitgeholde kalebas, in Winti gebruikt om met water te bidden.
- Pimba Witte klei, in Winti gebruikt voor reiniging en eerbetoon.
- Poku De muziek en zang van een Winti-ceremonie.
- Leba De winti van straat en kruispunt, poortwachter en reiniger.
- Fodu Slangengeesten van de aarde, ook papa winti genoemd.
- Ingi De geesten van de inheemse volken van Suriname.
- Kotomisi De Afro-Surinaamse klederdracht van koto, jaki en angisa, en de vrouw die hem draagt.
- Angisa De gesteven, gevouwen hoofddoek bij de koto, waarvan de vouw een boodschap draagt.
- Pangi Een rechthoekige, kleurige doek die om het lijf wordt gewikkeld; in Winti kan de kleur naar een winti verwijzen.
- Apinti Een gesneden Afro-Surinaamse trommel die de winti roept en ooit boodschappen overbracht.
- Kankantri De kapokboom, in Winti een heilige boom en woonplaats van winti.