Akan en Winti: wat de Surinaamse traditie deelt met Ghana

Wie met Winti is opgegroeid en naar Ghana reist, hoort bekende woorden: kra, Kwasi, Kofi, Ananse. Dat is geen toeval. Veel tot slaaf gemaakte Afrikanen in Suriname kwamen van de Goudkust, en hun ideeën leven voort in Winti. Deze gids zet de twee tradities naast elkaar: wat ze delen, waar ze uiteengaan, en wat dat betekent voor hoe een droom wordt gelezen.

In het kort

Winti groeide uit meerdere Afrikaanse wortels; de Akan uit het huidige Ghana zijn een van de duidelijkste, naast invloeden van de Fon, Ewe en Kongo.
De sterkste gedeelde draad is de ziel: de Akan-ɔkra en de Winti-kra, allebei verbonden met de dag waarop je bent geboren en gedragen in dagnamen als Kwasi en Kofi.
Beide tradities eren de voorouders, volgen de familielijn via de moeder, en kennen een verre schepper met veel actieve geesten daaronder.
In dromen vragen beide eerst wie er spreekt, en beide nemen een droom over een overleden familielid het serieust.

Winti heeft meerdere wortels, en de Akan zijn er een van

Winti ontstond in Suriname onder tot slaaf gemaakte Afrikanen die van veel verschillende volken kwamen. Onderzoekers wijzen vooral op drie grote groepen: de Akan van de Goudkust, het huidige Ghana; de Fon en Ewe van de Golf van Benin, in het huidige Benin en Togo; en volken uit het gebied van Kongo en Loango in Centraal-Afrika. Op de plantages, en onder de marrons die het binnenland in vluchtten, kwamen hun geloofsvormen samen en groeiden ze uit tot iets nieuws.

In namen hoor je die wortels nog steeds. De Kromanti, de sterke strijdwinti, danken hun naam aan het fort Kormantin aan de Goudkust. Tata Opete, het hoofd van het luchtpantheon, draagt het Twi-woord voor gier, ɔpɛtɛ. De Luangu-winti worden verbonden met Loango in Centraal-Afrika, en Leba, de winti van het kruispunt, wordt vaak vergeleken met Legba, de bewaker van het kruispunt bij de Fon.

Lange tijd kon Winti alleen in het geheim worden beoefend: in Suriname verdween het wettelijke verbod pas in 1971. Die geschiedenis heeft de traditie gevormd. Het is geen kopie van een Afrikaanse religie, maar een Surinaamse traditie met Afrikaanse wortels. Deze gids volgt de Akan-draad, omdat die het duidelijkst zichtbaar is in hoe Winti denkt over de ziel, de familie en de voorouders. De gids over Akan-dromen beschrijft de Akan-traditie zelf uitgebreider.

De kra: de duidelijkste gedeelde draad

In de Akan-traditie krijgt ieder mens een ɔkra van Onyame, de schepper: een vonk van het goddelijke die bij de geboorte komt en bij de dood naar God terugkeert. Vóór de geboorte neemt de ɔkra afscheid van God en ontvangt de nkrabea, de levensbestemming. De ɔkra is verbonden met de dag van de week waarop je wordt geboren, en je eerste naam ook: de kradin of zielsnaam.

In Winti is de kra de persoonlijke ziel of levenskracht, en ook hier is die verbonden met de geboortedag. Het woord zelf komt uit het Akan. Winti kent ook gebruiken rond een zwakke kra: een kra tafra, een maaltijd voor de kra, of een kra watra, een bad, als iemand zich onrustig, moe of vastgelopen voelt. Dreamkin beschrijft die gebruiken; het schrijft ze niet voor.

De Akan spreken verder over de sunsum, de geest of persoonlijkheid, die tijdens de slaap zou reizen, en over de ntoro, een spirituele lijn via de vader. Winti beschrijft de spirituele erfenis van een mens op een eigen manier: via de djodjo, een mannelijke en een vrouwelijke winti die een kind vóór de geboorte aannemen als bovennatuurlijke ouders, en via de winti die in de familie lopen. De gedachte is verwant, een mens is nooit alleen van zichzelf, maar de vorm is Surinaams.

Akan en Winti naast elkaar

Twaalf begrippen in beide tradities, elk in één regel. Klik op een begrip voor de uitleg vanuit Winti.

Begrip	Akan (Ghana)	Winti (Suriname)
De ziel	ɔkra: een vonk van Onyame, met een levensbestemming	kra: de persoonlijke ziel, versterkt met een kra tafra
De zielsnaam	kradin: de dagnaam, zoals Kwasi of Akosua	de dagnaam, zoals Kwasi of Kwasiba
Spirituele erfenis	ntoro via de vader; mogya, het bloed, via de moeder	de djodjo, twee bovennatuurlijke ouders, en de familiewinti
De schepper	Onyame, ver boven alles, benaderd via anderen	Anana Keduaman Keduampon, ver boven de winti
De aarde	Asase Yaa, de aarde als godin	Mama Aisa, moeder van de aarde
Geesten	abosom, godheden van rivieren, meren en bossen	winti in pantheons van aarde, water, bos en lucht
De gier	ɔpɛtɛ, het Twi-woord voor gier	Tata Opete, hoofd van het luchtpantheon
De voorouders	nsamanfo, die raad geven, waarschuwen en beschermen	yorka en bigisma, die vaak in dromen spreken
De familielijn	abusua, de clan, via de moeder	bere, waarbinnen winti worden geërfd
Trance en ceremonie	akɔm: een ɔkɔmfoɔ bezeten door een ɔbosom	wintiprei: zang, dans en trance
Verhalen	Kwaku Ananse, de slimme spin	de Anansi-tori, Surinaamse Anansi-verhalen
Dromen	de sunsum reist; een oudere helpt duiden	wie spreekt er? besproken in de familie, soms een luku

De overeenkomsten gaan over gedeelde woorden en opbouw; beide tradities verschillen per familie, regio en generatie.

Dagnamen: Kwasi, Kofi en Yaba

De dagnamen zijn het zichtbaarste spoor van de kra in het dagelijks leven. Bij de Akan zegt de naam op welke dag je bent geboren, en daarmee iets over je ziel. Tot slaaf gemaakte Akan namen het systeem mee naar Amerika, en in Suriname leeft het voort, vooral bij de marrons en in oudere Creoolse families.

De namen lopen bijna één op één gelijk. Zondag: Kwasi en Akosua in Ghana, Kwasi en Kwasiba in Suriname. Maandag: Kwadwo en Adwoa, Kodyo en Adyuba. Dinsdag: Kwabena en Abena, Kwabena en Abeni. Woensdag: Kwaku en Akua, Kwaku en Akuba. Donderdag: Yaw en Yaa, Yaw en Yaba. Vrijdag: Kofi en Afua, Kofi en Afi. Zaterdag: Kwame en Ama, Kwami en Amba. De spelling verschilt per bron, regio en familie.

In Suriname waren zulke namen vroeger gewone roepnamen. Nu zijn ze vaker een tweede naam, een bijnaam of een naam met een rituele betekenis. Wie zijn dagnaam kent, weet iets over zijn kra, en in beide tradities is dat nog altijd de moeite waard.

Goden en geesten: een verre schepper, en velen die dichtbij zijn

Beide tradities kennen een schepper die ver boven het dagelijks leven staat. Bij de Akan is dat Onyame, ook Onyankopon genoemd; in Winti is het Anana Keduaman Keduampon. In beide wordt de schepper zelden rechtstreeks aangesproken. Het dagelijks leven is het domein van andere krachten: bij de Akan de abosom, godheden die in rivieren, meren en bossen wonen, en in Winti de winti, geordend in pantheons van aarde, water, bos en lucht.

De aarde heeft in beide een bijzondere plek. De Akan roepen Asase Yaa aan, de aarde als godin, als tweede na Onyame. In Winti is Mama Aisa de moeder van de aarde en, voor velen, het hoofd van alle winti. In beide tradities voedt en draagt de aarde, en vraagt ze om respect. Of de twee namen verwant zijn, stellen de bronnen die wij gebruiken niet vast; de overeenkomst in rol is duidelijk.

Ook het water is in beide bewoond. Akan-rivieren zoals de Tano zijn zelf godheden; in Winti zijn rivieren en kreken de woonplaats van de water-winti en de watra mama. Daarom gaat een droom over een rivier in beide tradities zelden alleen over water. De gids over het Winti-pantheon laat zien hoe de winti geordend zijn.

Voorouders en de familielijn

In beide tradities verdwijnen de doden niet uit de familie. Bij de Akan geven de nsamanfo, de voorouders, raad, waarschuwen en beschermen ze, en worden ze geëerd op de Adae-dagen van de Akan-kalender. In Winti blijven de yorka, de geesten van de doden, en de bigisma, de ouderen, deel van de familie, en spreken ze vaak in dromen. Een beetje water of drank op de grond gieten voor de voorouders is in beide bekend.

In beide loopt de familielijn via de moeder. De Akan zijn matrilineair: de mogya, het bloed, komt van de moeder en bepaalt tot welke abusua, welke clan, je behoort. In Winti is de familielijn de bere, waarbinnen winti worden geërfd en voorouders worden gediend; bere is het Sranan-woord voor buik, een woord dat zelf al naar de moeder wijst.

Rond Keti Koti op 1 juli, wanneer Suriname en Nederland de afschaffing van de slavernij herdenken, komen beide draden samen. Veel Afro-Surinaamse families denken dan aan voorouders die onder meer van de Goudkust werden weggevoerd.

Hoe beide tradities een droom lezen

De Akan noch Winti zien een droom als een willekeurige film. Bij de Akan zou de sunsum tijdens de slaap reizen, zodat een droom een echte ontmoeting kan zijn: met een overleden grootouder, met iemand ver weg, of met een spirituele kracht. In Winti is de eerste vraag wie er spreekt: je eigen winti, een yorka, of iets van buiten. In beide kan een droom raad geven, waarschuwen of om iets vragen.

In beide is een droom over een overleden dierbare de belangrijkste droom die er is. Bij de Akan geldt een glimlachende voorouder als zegen en een boze als teken dat er in de familie iets aandacht nodig heeft; Winti leest een rustige yorka als tevreden en een onrustige als iets wat niet is afgerond. De Akan voegen er een bekende waarschuwing aan toe: ga in een droom niet zomaar mee met een overledene.

En in beide is de eerste stap dichtbij huis. De Akan vertellen een opvallende droom aan een oudere in de familie; in Winti wordt hij eerst binnen de bere besproken, en soms meegenomen naar een luku, een consult bij een ziener. Dreamkin beschrijft dit, maar schrijft geen rituelen voor en voorspelt geen onheil. Voor losse symbolen kun je beide lezingen naast elkaar zetten, bijvoorbeeld voor een baby, trouwen, doodgaan of spinnen, die bij de Akan aan Ananse doen denken.

Waar ze uiteengaan

De overeenkomsten zijn echt, maar Winti is niet de Akan-religie in Surinaamse kleren. Een paar verschillen springen eruit.

Winti heeft meer dan één wortel. Naast de Akan vormden ook Fon-, Ewe- en Kongo-tradities haar, en veel wat typisch is voor Winti, zoals de vier pantheons en veel winti-namen, is niet alleen tot de Akan terug te voeren. Winti ontwikkelde zich bovendien onder de slavernij en een lang verbod, vaak in het geheim, en dat heeft sporen nagelaten in hoe kennis wordt doorgegeven: mondeling, binnen families.

De Akan-traditie groeide daarentegen op binnen koninkrijken. Het stamhoofdschap, de krukken van overleden koningen en koninginnen, de Adae- en Odwira-feesten en de Adinkra-symbolen horen erbij; ze zijn Akan, geen deel van de traditionele Winti. De meeste Akan zijn nu christen, en combineren de oude traditie met hun geloof, zoals veel Surinaamse families Winti combineren met de kerk.

Tot slot geven de djodjo en de winti die iemand kan dragen Winti een eigen, heel persoonlijke manier van naar een mens kijken, zonder precieze Akan-tegenhanger. Dat is misschien de beste samenvatting: de Akan gaven Winti woorden en gedachten, en Suriname maakte er iets eigens van.