Akan en dromen: de ziel, de voorouders en Adinkra, van Ghana tot Suriname

De kra, Kwasi en Kofi, Anansi: wie Surinaams is, kent de Akan al. Deze gids laat zien hoe de Akan uit Ghana dromen lezen, en waarom die traditie tot in Paramaribo en Amsterdam Zuidoost voortleeft.

In het kort

Bij de Akan uit Ghana is een droom, dae, geen toevallige film: de sunsum, de geest, zou tijdens de slaap reizen en echte ontmoetingen hebben.
Overleden familieleden, de nsamanfo, zijn het belangrijkste droombeeld; een glimlachende voorouder geldt als zegen.
Veel Surinaamse Winti-begrippen, zoals de kra, de daagnamen en Anansi, gaan terug op de Akan.
Bespreek een opvallende droom eerst dichtbij, met een oudere in de familie.

Van de Goudkust naar Paramaribo en Amsterdam

De Akan wonen in het zuiden en midden van Ghana en het oosten van Ivoorkust. Tot hen horen onder meer de Asante, Fante, Akyem, Akuapem, Akwamu, Bono en Kwahu. Ze spreken verwante vormen van het Akan, waarvan het Twi en het Fante de bekendste zijn. Samen vormen ze de grootste bevolkingsgroep van Ghana. Het machtige Asante-rijk, met als hoofdstad Kumasi, beheerste in de achttiende en negentiende eeuw een groot deel van het gebied.

Europeanen noemden de kust de Goudkust, en daar bouwden ze forten om goud en later mensen te verhandelen. Het Nederlandse fort Elmina en het fort Kormantin zijn bekende voorbeelden. Via die forten werden duizenden Akan als tot slaaf gemaakten naar de Amerika's verscheept, ook naar Suriname. Wat ze meenamen aan taal, verhalen en geloof, leeft daar nog altijd voort.

Vandaag wonen er tienduizenden Ghanezen in Nederland, vooral in Amsterdam Zuidoost, waar Ghanese kerken, winkels en feesten het straatbeeld mede bepalen. Voor veel Surinaamse en Ghanese Nederlanders is de Akan-traditie daardoor geen verre geschiedenis, maar een deel van hun familie en buurt.

Wat Winti aan de Akan te danken heeft

Wie Winti kent, herkent veel in de Akan-traditie. Het duidelijkste voorbeeld is de kra, de ziel van een mens, die in Winti een centrale plaats heeft en rechtstreeks teruggaat op het Akan-begrip ɔkra. Ook de dagnamen zijn Akan: in Suriname Kwasi en Kwasiba voor zondag, Kofi en Afi voor vrijdag, in Ghana Kwasi en Akosua, Kofi en Afua. De naam zegt op welke dag je geboren bent, en daarmee iets over de aard van je kra.

Anansi, de slimme spin uit de Surinaamse Anansi-tori, is Kwaku Ananse uit de Akan-verhalen. En de Kromanti-winti, krachtige winti's die in Winti met moed en bescherming worden verbonden, danken hun naam aan het fort Kormantin aan de Goudkust.

Dat betekent niet dat Winti hetzelfde is als de Akan-religie. Winti ontstond uit de samensmelting van tradities van veel verschillende Afrikaanse volken, en ontwikkelde zich in Suriname tot iets eigens. Maar de Akan-draad is duidelijk zichtbaar, en wie de Akan-traditie leert kennen, begrijpt ook Winti beter. De gids Akan en Winti zet de twee begrip voor begrip naast elkaar, en laat ook zien waar ze verschillen.

Het mensbeeld: ɔkra, sunsum, ntoro en mogya

Om te begrijpen hoe de Akan dromen lezen, is het mensbeeld de sleutel. Een mens bestaat volgens de traditie uit meerdere delen, die elk van een andere bron komen.

De ɔkra is de ziel, een vonk van Onyame, de schepper. Hij komt bij de geboorte en keert bij de dood naar God terug. Voor de geboorte neemt de ɔkra afscheid van God en krijgt dan de nkrabea, de bestemming voor dit leven. De sunsum is de geest of persoonlijkheid: wat iemand karakter, uitstraling en weerbaarheid geeft. Volgens de traditie komt die via de vader, verbonden met de ntoro, de vaderlijke geestelijke lijn. De mogya, het bloed, komt van de moeder en bepaalt tot welke abusua, familielijn, je hoort. De Akan zijn matrilineair: erfenis en familie lopen via de moeder.

Ghanese filosofen zoals Kwame Gyekye en Kwasi Wiredu hebben uitvoerig geschreven over hoe die delen samenhangen, en ze zijn het niet altijd eens. Sommigen zien ɔkra en sunsum als twee geestelijke delen, anderen zien de sunsum meer als een functie van de persoon. Die discussie laat zien hoe levend de traditie is.

Voor dromen is vooral de sunsum belangrijk. Die zou tijdens de slaap kunnen reizen, en wat je droomt, is dan wat de sunsum onderweg meemaakt.

Waarom de Akan dromen serieus nemen

In de Akan-traditie is een droom, dae, geen willekeurige film van de geest. Omdat de sunsum tijdens de slaap zou reizen, kan een droom een echte ontmoeting zijn: met een overleden grootouder, met iemand die ver weg woont, of met krachten uit de geestelijke wereld. Een droom kan raad geven, waarschuwen of een vraag stellen.

Daarom vertellen veel mensen een opvallende droom aan een oudere in de familie. Ouderen kennen de familiegeschiedenis, de gebruiken en de spreekwoorden, en kunnen een droom in context plaatsen. Soms wordt een droom ook voorgelegd aan een ɔkɔmfoɔ, een priester of priesteres van een ɔbosom.

Veel Ghanezen zijn tegenwoordig christen of moslim, en de aandacht voor dromen is daarin meegegaan. Vooral in Ghanese pinkster- en charismatische kerken worden dromen heel serieus genomen, als mogelijke boodschap van God of als teken van geestelijke strijd. In Nederlandse Ghanese kerken is dat ook te merken.

Tegelijk kent de Akan-traditie nuchterheid. Niet elke droom betekent iets, en een droom die voortkomt uit honger, zorgen of een zware dag, gaat meestal gewoon daarover. Het is de taak van ouderen om dat onderscheid te helpen maken.

Veelvoorkomende droombeelden en hoe ze gelezen worden

Overleden familieleden zijn het belangrijkste droombeeld. De nsamanfo, de voorouders, blijven volgens de traditie betrokken bij de familie. Een glimlachende of zegenende voorouder wordt als goed gelezen, een boze of verdrietige als een teken dat er in de familie iets aandacht nodig heeft. Een bekende voorzichtigheid is om in een droom niet zomaar met een overledene mee te gaan of eten van hem aan te nemen.

Begrafenissen zijn in Ghana grote gebeurtenissen, en een droom over een begrafenis wordt vaak als overgang of afscheid gelezen, niet als voorspelling. Rivieren en meren worden verbonden met de abosom en de voorouders; een rivier oversteken is een beeld van overgang. Een baby kan wijzen op nieuw leven of een voorouder die in de familielijn terugkeert. Goud staat voor eer en verantwoordelijkheid. En een spin roept Ananse op: slimheid, list en verhalen.

Sommige dromen worden in de volksbeleving met geestelijke aanvallen verbonden, zoals dromen waarin je eet, achtervolgd wordt of niet kunt bewegen. Dreamkin stelt zulke dingen niet vast. Een droom waarin je niet kunt bewegen, heeft bijvoorbeeld vaak een lichamelijke verklaring: slaapverlamming, die veel mensen kennen en die onschuldig is.

Adinkra en spreekwoorden als droomtaal

De Akan geven wijsheid door in spreekwoorden, en de Adinkra-symbolen zijn die wijsheid in beeld. Oorspronkelijk werden ze op rouwkleden gestempeld; nu zie je ze overal, van kleding tot gebouwen. Voor droomduiding zijn ze een rijke taal.

Sankofa, de vogel die achterom kijkt, hoort bij dromen die teruggaan: naar een oud huis, een overleden grootouder, een plek uit je jeugd. De vraag is dan wat je moet terughalen om verder te kunnen. Gye Nyame, behalve God, past bij dromen waarin je machteloos bent: niet alles ligt in jouw hand. Dwennimmen, de hoorns van een ram, gaat over kracht met nederigheid. Funtunfunefu, twee krokodillen met één maag, past bij dromen over mensen die tegen elkaar ingaan maar hetzelfde belang hebben, zoals ruziënde familieleden. Aya, de varen, groeit op moeilijke plekken en staat voor volharding. En Nkyinkyim, een zigzaglijn, gaat over de kronkelige weg van het leven. Hye Won Hye, wat niet verbrandt, hoort bij dromen over vuur of over een beproeving waar je ongeschonden doorheen komt. Osram ne Nsoromma, de maan en de ster, past bij dromen over een liefde of band die trouw op je wacht.

Een goede Akan-lezing gebruikt zo'n symbool of spreekwoord alleen waar het de droom echt verheldert. Het is geen woordenboek, maar een manier van kijken. De gids over Adinkra-symbolen laat er achttien zien, elk met het teken zelf, het spreekwoord en wat het in een droom kan betekenen.

De kalender: Adae en Odwira

De Akan-kalender kent een cyclus van tweeënveertig dagen, en daarin vallen de Adae-feesten: Akwasidae op zondag en Awukudae op woensdag. Op die dagen worden de voorouders geëerd. Bij koninklijke families gebeurt dat in het stoelenhuis, waar de gezwarte krukken van overleden koningen en koninginnen staan. Er wordt geofferd, getrommeld en gevierd. Aan het hof van de Asantehene in Kumasi is de Akwasidae een groot openbaar feest.

Eens per jaar houden veel Akan-gemeenschappen Odwira, een feest van reiniging en vernieuwing rond de oogst van de nieuwe jams. Het oude jaar wordt afgesloten, de voorouders worden gevoed en geëerd, en de gemeenschap begint opnieuw.

Rond zulke feesten krijgen dromen over voorouders in veel families extra aandacht. Wie in die periode van een overleden familielid droomt, kan dat lezen als een teken dat de voorouders aanwezig zijn bij de viering, en als uitnodiging om hen te gedenken.

Respectvol omgaan met een Akan-droom

Wie een indringende droom heeft en wil weten wat die in de Akan-traditie kan betekenen, begint het best dichtbij. Schrijf de droom op: wie er was, wat die droeg, waar het was, wat er gezegd of gegeven werd, en hoe het voelde. Bespreek hem daarna met een oudere in de familie, die de gebruiken en de familiegeschiedenis kent.

Wees voorzichtig met mensen die snel harde conclusies trekken, vooral als daar geld tegenover staat. Een droom is in de traditie een uitnodiging om te luisteren, niet een reden voor angst. Dreamkin voorspelt geen onheil en schrijft geen rituelen voor. Wie na een droom last heeft van angst of slapeloosheid, kan ook gewoon hulp zoeken bij een huisarts.

Op Dreamkin vind je Akan-lezingen bij symbolen als spinnen, water, een overleden dierbare, doodgaan, een baby, trouwen, geld, vogels, een huis en het bos, en uitleg over begrippen als ɔkra, sunsum, nsamanfo, Adinkra en Sankofa. In de app kun je je eigen droom laten lezen vanuit de Akan-traditie.